Dołącz do czytelników
Brak wyników

ZARZĄDZANIE

16 sierpnia 2022

NR 4 (Lipiec 2022)

Umowy logistyczne w świetle ekonomii behawioralnej - Wpływ emocji na racjonalne podejmowanie decyzji

0 102

Związki ekonomii z psychologią to jeden z najbardziej ekscytujących nurtów, związanych z funkcjonowaniem nowoczesnych systemów gospodarczych. Wpływ psychologicznych zachowań ludzkich na podejmowane decyzje ekonomiczne i ich skutki, analiza motywów, którymi się kierujemy, wreszcie analiza szybkości i sposobu podejmowania decyzji jako efekt pozyskiwania nowych informacji przez uczestników rynku – tym wszystkim zajmuje się najprężniej rozwijający się nurt współczesnej ekonomii – ekonomia behawioralna.

Znajomość zagadnień z tego obszaru pozwala na podejmowanie bardziej racjonalnych decyzji biznesowych, a jednocześnie na unikanie błędów charakterystycznych dla warunków ryzyka i niepewności lub chociaż na zmniejszanie ich skutków.

POLECAMY

Dokonywanie wyborów ekonomicznych 

Jako prekursora nurtu ekonomii behawioralnej można uznać Adama Smitha [1759], który wykazywał świadomość awersji do strat, oceniając ją jako bardziej dotkliwą zmianę stanu posiadania na niższą względem satysfakcji doznawanej w momencie zwiększenia tego stanu. 

Z kolei Simon [1955] wskazał na ograniczone możliwości przetwarzania ludzkiego umysłu, wynikające z ograniczeń czasowych i technologicznych, podkreślając brak możliwości uzyskania pełnego dostępu do wszystkich informacji, ich dokładnego przetworzenia w ograniczonym czasie, przy ograniczonych możliwościach technicznych. Algorytm podejmowania decyzji prowadzi do poszukiwania nie tyle strategii racjonalnej postępowania, co raczej do „strategii satysfakcjonowania”.

Kolejnym kamieniem milowym w pracach nad związkami pomiędzy ekonomią oraz psychologią stanowią prace Tverskiego i Kahnemana [1974], które sygnalizowały ograniczoną racjonalność podmiotów gospodarujących wynikającą z presji czasu oraz złożoności informacji. Ciekawy przykład „heurystyki reprezentatywności” to sposób postrzegania przez ludzi losowości. Według teorii proces losowy powinien wykazywać swoje charakterystyczne cechy niezależnie od swojej długości („prawo małych liczb”). Co ciekawe, seria rzutów monetą O-R-O-R-R-O (gdzie: O-orzeł, R-reszka) uznawana jest za bardziej prawdopodobną od serii O-O-O-R-R-R. W efekcie powstaje „błąd hazardzisty”, zgodnie z którym po wielokrotnym odchyleniu w jednym kierunku oczekuje się przeciwnego odchylenia, przeszacowując prawdopodobieństwo jego wystąpienia. Kahneman, Tverski oraz Gilovich [1985] pokazywali również zjawisko „dobrej passy”, określanej jako „efekt gorącej ręki”, wynikający z przekonania o występowania trendu w przypadku kilkukrotnego powtórzenia się odchylenia w określonym kierunku, gdzie pojawia się „błąd koniunkcji”, związany z przypisywaniem większego prawdopodobieństwa koniunkcji zdarzeń, aniżeli zdarzeniu pojedynczemu.

Nick Leeson i upadek Barrings Bank

Nick Leeson był zatrudniony w oddziale najstarszego banku inwestycyjnego na świecie – Barings Bank w Singapurze. Jego zadaniem było dokonywanie transakcji arbitrażowych głównie na indeks spółek japońskich NIKKEI 225. W związku z tym, że kontrakt ten był notowany na dwóch giełdach: w Singapurze i Osace, a często dochodziło do odchyleń cen w jednym czasie na tych rynkach, możliwe było zarabianie pieniędzy poprzez kupno kontraktów na jednym parkiecie i jednoczesnej sprzedaży tych samych kontraktów na drugiej giełdzie. Nick Leeson piastował w tamtym czasie nie tylko stanowisko tradera do arbitrażu, lecz również dyrektora naczelnego odpowiedzialnego za rozliczanie transakcji giełdowych, co stwarzało możliwość obejścia systemu kontroli wewnętrznej. W efekcie mógł on bez żadnego problemu ukrywać straty przed zwierzchnikami z Wielkiej Brytanii, jak i księgować fikcyjne zyski.

Widząc, jak dobrze mu to idzie, Nick postanowił zwiększyć dźwignię finansową. Jednak w pewnym momencie ta operacja zaczęła przynosić straty. Na początku straty były niewielkie, ale Nick skrzętnie ukrywał je przed centralą w Londynie.

W pewnym momencie strata była tak duża, że stała się ważna. Ryzykując coraz więcej na operacjach giełdowych, Leesonowi w końcu udało się zarobić mnóstwo pieniędzy, odzyskując więcej niż wszystkie poniesione wcześniej straty.

Przekonany, że znalazł sposób na szybkie wzbogacenie się, Leeson zaczął coraz bardziej ryzykować. Szukał nowych możliwości i w efekcie tam, gdzie wielu widziało jedynie tragedię i straty, związane z trzęsieniem ziemi na japońskiej wyspie Kobe, Nick zauważył szansę uzyskania ogromnych korzyści. Grając na kontraktach terminowych osiągnął 50% obrotów tymi kontraktami na Nikkei. Jednakże decyzja Banku Japonii o finansowaniu całej odbudowy jedynie z obligacji rządowych w efekcie doprowadziła do strat Barringsa, wynoszących 827 mln funtów szterlingów. Bank upadał i został sprzedany. Nick Leeson próbował uciec, ale został złapany, poddany ekstradycji do Anglii, a następnie skazany za oszustwo na sześć lat więzienia. 

Przypadek Nicka Leesona to jeden z przykładów „awersji do straty”, który stanowi, że nienawidzimy tracić prawie dwa razy bardziej, niż lubimy zyskiwać, co oznacza, że jesteśmy bardziej skłonni działać nieetycznie, aby zapobiec stracie, niż zapewnić zysk, a sam bohater (czy raczej antybohater) nie był w stanie przezwyciężyć tej niechęci, a jej konsekwencje były dramatyczne.

Zniekształcenia procesu wnioskowania

Zniekształcenia procesu wnioskowania prowadzą do: nadmiernej pewności siebie, selektywnej percepcji informacji, błędu afirmacji oraz błędu „post factum”. Nadmierna pewność siebie wynika z nieuzasadnionego optymizmu w ocenie własnych możliwości, co wyraźnie widać w przytoczonym powyżej przypadku, prowadzi do tzw. błędu kalibracji.

Nasilenie efektu nadmiernej pewności siebie uzależnione jest od złożoności danej problematyki czy zjawiska, ale co tym bardziej fascynujące przypadłość ta w większym stopniu dotyczy ekspertów niż amatorów. Ciekawym przykładem takiej postawy może być efekt „kapitanozy”.

Zjawisko selektywnej percepcja wynika z ograniczonych możliwości przyswajania nowych informacji lub też niezauważania, ignorowania lub wręcz zaprzeczania informacjom niezgodnym z naszymi dotychczasowymi doświadczeniami. Błąd afirmacji z kolei to poszukiwanie jedynie informacji potwierdzających prawidłowość własnych przekonań oraz ignorowanie faktów niebędących z nimi...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • sześć numerów magazynu „Logistyka a Jakość”,
  • dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej,
  • dostęp do czasopisma w wersji online,
  • dostęp do wszystkich archiwalnych wydań magazynu oraz dodatków specjalnych...
  • ... i wiele więcej!
Sprawdź szczegóły

Przypisy